Rembrandt Harmenszoon van Rijn, urodzony 15 lipca 1606 roku, to postać monumentalna w historii sztuki zachodniej, powszechnie uznawana za jednego z największych mistrzów malarstwa, grafiki i rysunku okresu holenderskiego Złotego Wieku. W lipcu 2024 roku artysta miałby 418 lat. Jego życie, naznaczone zarówno wielkim sukcesem artystycznym, jak i głębokimi stratami osobistymi, w tym utratą żony Saskii i kilkorga dzieci, stanowi fascynujący obraz epoki i ludzkich doświadczeń, a jego twórczość do dziś budzi podziw swoją głębią i realizmem.
Karierę artystyczną Rembrandt rozpoczął w rodzinnym Lejdzie, gdzie już w młodym wieku otworzył własne studio. Następnie przeniósł się do Amsterdamu, gdzie szybko odniósł błyskotliwy sukces, stając się rozchwytywanym portrecistą. Mimo zdobycia sławy i uznania, jego życie prywatne było naznaczone bolesnymi stratami, a finanse artysty w późniejszych latach uległy znacznemu pogorszeniu, co doprowadziło go do niewypłacalności. Rembrandt pozostawił po sobie imponujący i wszechstronny dorobek artystyczny, obejmujący setki obrazów, grafik i rysunków, które do dziś zachwycają kunsztem, mistrzowskim operowaniem światłem i cieniem oraz głębokim psychologizmem postaci.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Na lipiec 2024 roku miałby 418 lat.
- Żona/Mąż: Saskia van Uylenburgh (zm. 1642), Geertje Dircx, Hendrickje Stoffels (nieformalna partnerka).
- Dzieci: Titus (syn z Saskią, zm. 1668), Cornelia (córka z Hendrickje, zm. po 1674).
- Zawód: Malarz, grafik (akwaforta), rysownik.
- Główne osiągnięcie: „Straż Nocna” (1642), liczne autoportrety, mistrzostwo w technice akwaforty.
Podstawowe informacje o Rembrandtcie
Rembrandt Harmenszoon van Rijn, urodzony 15 lipca 1606 roku w Lejdzie, w Republice Zjednoczonych Prowincji, jest postacią o niekwestionowanym znaczeniu dla historii sztuki zachodniej. Choć powszechnie znany jest pod swoim imieniem, jego pełne nazwisko rodowe to Van Rijn, a przydomek „Harmenszoon” wskazuje na jego ojca, Harmena Gerritszoona van Rijna. Artysta zasłynął jako wszechstronny twórca – mistrz malarstwa, grafiki (zwłaszcza akwaforty) oraz biegły rysownik. Jego twórczość przypada na epokę holenderskiego Złotego Wieku, okres charakteryzujący się dynamicznym rozwojem kulturalnym i gospodarczym.
Szacuje się, że Rembrandt pozostawił po sobie imponujący dorobek artystyczny, obejmujący około 300 obrazów olejnych, 300 akwafort oraz kilkaset rysunków. Ten ogromny zbiór prac czyni go jednym z najbardziej płodnych i wszechstronnych twórców swojej epoki. Jego dzieła, cechujące się mistrzowskim operowaniem światłem i cieniem (chiaroscuro), głębokim psychologizmem postaci i innowacyjnym podejściem do kompozycji, do dziś stanowią źródło inspiracji i podziwu dla kolejnych pokoleń artystów i miłośników sztuki.
Rodzina i życie prywatne Rembrandta
Dzieciństwo i rodzina pochodzenia
Rembrandt był dziewiątym dzieckiem Harmena Gerritszoona van Rijna, młynarza, i Neeltgen Willemsdochter van Zuijtbrouck, córki piekarza. Pochodzenie z tej zamożnej warstwy mieszczańskiej zapewniło młodemu artyście stabilne warunki do rozwoju, choć sam Rembrandt w dorosłym życiu często borykał się z problemami finansowymi.
Zróżnicowanie religijne rodziców
Dom rodzinny Rembrandta cechował się zróżnicowaniem religijnym: matka była katoliczką, a ojciec należał do Holenderskiego Kościoła Reformowanego. Ten religijny dualizm, osadzony w burzliwych czasach reformacji, mógł mieć znaczący wpływ na kształtowanie światopoglądu artysty i stanowił jedno ze źródeł inspiracji dla jego późniejszej twórczości, w której wiara i tematyka biblijna odgrywały ważną rolę.
Małżeństwo z Saskią van Uylenburgh
W 1634 roku Rembrandt poślubił Saskię van Uylenburgh, pochodzącą z szanowanej rodziny. Jej ojciec, Rombertus van Uylenburgh, pełnił funkcję prawnika i burmistrza Leeuwarden. Saskia była również kuzynką Hendricka van Uylenburgha, znanego handlarza dziełami sztuki, co mogło ułatwić Rembrandtowi nawiązanie kontaktów w świecie sztuki.
Warto wiedzieć: Para (Rembrandt i Saskia) pobrała się w kościele w St. Annaparochie bez obecności krewnych malarza.
Tragedie rodzinne i dzieci
Małżeństwo Rembrandta i Saskii było naznaczone głębokim cierpieniem. Z ich czwórki dzieci, aż troje zmarło w ciągu zaledwie kilku tygodni od narodzin. Jedynym dzieckiem, które dożyło dorosłości, był syn Titus, urodzony w 1641 roku. Te bolesne straty z pewnością odcisnęły piętno na życiu osobistym artysty.
Śmierć Saskii van Uylenburgh
Sama Saskia zmarła w 1642 roku, prawdopodobnie na gruźlicę. Jej odejście było ogromnym ciosem dla Rembrandta, który uwiecznił jej ostatnie chwile w poruszających rysunkach wykonanych z jej łoża śmierci. Te intymne szkice świadczą o głębokiej więzi i miłości, jaka łączyła małżonków.
Związek z Geertje Dircx
Po śmierci Saskii, Rembrandt związał się z Geertje Dircx, która wcześniej pełniła funkcję piastunki jego syna Titusa. Ich relacja, choć początkowo mogła stanowić pocieszenie dla artysty po stracie żony, zakończyła się głośnym skandalem w 1649 roku. Geertje oskarżyła Rembrandta o niedotrzymanie obietnicy małżeństwa i zaczęła domagać się od niego alimentów.
Uwięzienie kochanki
Konflikt między Rembrandtem a Geertje Dircx narastał, przybierając na sile. Artysta podjął radykalne kroki, doprowadzając do zamknięcia swojej byłej partnerki w domu poprawczym w Goudzie w 1650 roku. Rembrandt opłacał koszty jej pobytu, co świadczy o jego determinacji w rozwiązaniu sporu, choć metody te budzą kontrowersje.
Związek z Hendrickje Stoffels i narodziny córki Cornelii
W 1649 roku, w tym samym czasie, gdy jego związek z Geertje Dircx wchodził w fazę kryzysową, Rembrandt nawiązał relację z Hendrickje Stoffels, swoją dawną służącą, która była od niego młodsza o 23 lata. W 1654 roku para doczekała się córki, której nadano imię Cornelia. Ten związek, choć nieformalny, stanowił ważny etap w życiu osobistym malarza.
Przeszkody małżeńskie
Pomimo głębokiego uczucia i posiadania wspólnego dziecka, Rembrandt nie mógł poślubić Hendrickje Stoffels. Powodem był zapis testamentowy Saskii, który przewidywał utratę przez Rembrandta dostępu do funduszu powierniczego ustanowionego dla ich syna, Titusa, w przypadku jego ponownego ożenku. To prawnicze ograniczenie uniemożliwiło pełne sformalizowanie związku.
Kariera zawodowa Rembrandta
Edukacja i wczesne nauki
Choć w 1620 roku Rembrandt Harmensz rozpoczął studia na Uniwersytecie w Lejdzie, jego serce szybko skradło malarstwo. Porzucił naukę akademicką, aby poświęcić się sztuce. Przez kolejne trzy lata pobierał nauki u Jacoba van Swanenburga, lokalnego malarza, który wprowadził go w tajniki warsztatu artystycznego.
Staż u Pietera Lastmana
Kluczowym etapem w edukacji młodego Rembrandta był jego sześciomiesięczny staż u Pietera Lastmana, cenionego malarza historycznego w Amsterdamie. To właśnie u Lastmana Rembrandt doskonalił swoje umiejętności i rozwijał indywidualny styl, czerpiąc inspiracje z bogatego repertuaru tematów biblijnych i historycznych.
Własne studio i pierwsi uczniowie
W 1625 roku, w wieku zaledwie 19 lat, Rembrandt otworzył własne studio w Lejdzie. Dzielił je początkowo ze swoim przyjacielem Janem Lievensem. Już w 1627 roku zaczął przyjmować własnych uczniów, co świadczy o jego wczesnym uznaniu i ambicjach pedagogicznych. Wśród jego pierwszych podopiecznych znaleźli się m.in. Ferdinanda Bol i Govert Flinck.
Przełom dzięki protekcji politycznej
W 1629 roku talent Rembrandta został dostrzeżony przez Constantijna Huygensa, wpływowego dyplomatę i sekretarza dworu w Hadze. Huygens stał się jego protektorem, zapewniając artyście dostęp do ważnych zleceń dworskich. To wsparcie polityczne miało kluczowe znaczenie dla dalszego rozwoju kariery malarza.
Sukces w Amsterdamie
Pod koniec 1631 roku Rembrandt przeniósł się do Amsterdamu, ówczesnej stolicy handlu i centrum życia kulturalnego Niderlandów. Miasto to okazało się dla niego niezwykle żyznym gruntem. Odniósł tam błyskawiczny sukces, szczególnie jako portrecista, zdobywając uznanie wśród zamożnych kupców i obywateli.
Gildia malarzy
W 1634 roku Rembrandt stał się pełnoprawnym obywatelem Amsterdamu i został przyjęty do lokalnej gildii malarzy. Przynależność do tej organizacji była ważnym krokiem w karierze artysty, potwierdzającym jego status i umożliwiającym legalne wykonywanie zawodu.
Działalność pedagogiczna
Przez blisko dwadzieścia lat Rembrandt aktywnie zajmował się działalnością pedagogiczną. Kształcił wielu utalentowanych holenderskich malarzy, którzy później zdobyli własne uznanie. Wśród jego uczniów znaleźli się między innymi Ferdinanda Bol i Govert Flinck. Jego wpływ na rozwój sztuki w całym regionie holenderskim był ogromny.
Osiągnięcia i nagrody Rembrandta
Innowacyjność w autoportretach
Rembrandt stworzył około 40 autoportretów, które stanowią unikalną w skali światowej „intymną autobiografię” malarską. Te dzieła nie są jedynie zapisem wyglądu artysty, ale przede wszystkim głęboką analizą jego psychiki, emocji i przemian wewnętrznych na przestrzeni lat.
Dokumentacja starzenia się w autoportretach
Autoportrety Rembrandta stanowią fascynujący zapis jego starzenia się. Artysta odważnie dokumentował zmiany zachodzące w jego wyglądzie, ukazując nie tylko fizyczne oznaki upływu czasu, ale także ewolucję stanu emocjonalnego i duchowego. Te prace są świadectwem jego introspekcji i dążenia do autentyczności.
Mistrzostwo „Straży Nocnej”
Najsłynniejszym dziełem Rembrandta jest bez wątpienia **”Straż Nocna” (1642)**. Ten monumentalny obraz zrewolucjonizował gatunek portretu grupowego poprzez wprowadzenie dynamiki, dramatycznego oświetlenia i unikalnej narracji. Obraz ten, przez lata wystawiany w Kloveniersdoelen w Amsterdamie, do dziś jest uważany za arcydzieło sztuki światowej.
Wpływy międzynarodowe bez podróży zagranicznych
Co ciekawe, Rembrandt nigdy nie odbył podróży zagranicznych, co nie przeszkodziło mu w zdobyciu gruntownej wiedzy o twórczości włoskich mistrzów takich jak Tycjan, Michał Anioł czy Rafael. Całą swoją wiedzę czerpał z analizy dzieł dostępnych w Holandii, co świadczy o jego niezwykłej zdolności do przyswajania i interpretowania inspiracji artystycznych.
Majątek i finanse Rembrandta
Luksusowa nieruchomość i długi
W 1639 roku Rembrandt podjął decyzję o zakupie okazałego domu przy ulicy Breestraat (obecnie Jodenbreestraat) w Amsterdamie. Nieruchomość ta, nowoczesna i przestronna, kosztowała go ogromną sumę 13 000 guldenów. Zakup ten był znaczącym wydarzeniem w życiu artysty i świadczył o jego ówczesnym statusie materialnym.
Przyczyna upadku
Niestety, wysoki kredyt hipoteczny zaciągnięty na zakup domu stał się główną przyczyną późniejszych problemów finansowych Rembrandta. Artysta żył w dużej mierze ponad stan, co w połączeniu z obciążeniem kredytowym doprowadziło go do poważnych kłopotów.
Pasja kolekcjonerska
Rembrandt był zapalonym kolekcjonerem. Wydawał fortunę na dzieła sztuki, ryciny (w tym prace Rafaela i Mantegni) oraz rzadkie przedmioty kolekcjonerskie. Jego pasja do gromadzenia, choć świadczyła o jego zamiłowaniu do sztuki, znacząco pogłębiała jego problemy finansowe.
Niewypłacalność i „cessio bonorum”
W lipcu 1656 roku, przyciśnięty nieubłaganie przez wierzycieli, Rembrandt ogłosił niewypłacalność (insolvency). Aby uniknąć więzienia, skorzystał z procedury *cessio bonorum*, dobrowolnie przekazując swój majątek urzędnikom. Był to desperacki krok, mający na celu uporządkowanie sytuacji finansowej.
Uniknięcie więzienia
Dzięki skorzystaniu z procedury *cessio bonorum*, Rembrandt zdołał uniknąć kary pozbawienia wolności. Jednakże, proces ten oznaczał utratę większości jego dóbr materialnych, w tym cennej kolekcji sztuki i samego domu. W tym samym roku, co jego ogłoszenie niewypłacalności, miały miejsce ważne wydarzenia w jego życiu osobistym, jak konflikt z Kościołem Reformowanym.
Aukcje majątku
W latach 1657 i 1658 odbyły się aukcje kolekcji sztuki i domu Rembrandta. Niestety, sprzedaż ta nie przyniosła oczekiwanych zysków, co tylko pogłębiło jego trudną sytuację finansową. Mimo ogromnych zarobków w szczycie kariery, Rembrandt zmarł jako człowiek biedny.
Kontrowersje i skandale w życiu Rembrandta
Konflikt z Kościołem Reformowanym
W 1654 roku związek Rembrandta z Hendrickje Stoffels wywołał konflikt z radą Kościoła Reformowanego. Hendrickje otrzymała trzy wezwania przed radę pod zarzutem „czynów nierządnych” z malarzem. Ta sytuacja pokazuje, jak surowe normy moralne panowały w tamtych czasach.
Wykluczenie Hendrickje
W obliczu zarzutów, Hendrickje Stoffels przyznała się do winy i została wykluczona z przyjmowania komunii przez Kościół Reformowany. Była to poważna konsekwencja jej związku z Rembrandtem, mająca wpływ na jej życie społeczne i religijne.
Ignorancja malarza
Co ciekawe, sam Rembrandt w ogóle nie stawił się przed radą kościelną w sprawie swojego związku z Hendrickje. Jego postawa mogła być interpretowana jako obojętność lub chęć uniknięcia publicznego potępienia, co jednak nie rozwiązywało problemu.
Sądowy spór o pierścionek
Podczas burzliwego konfliktu z Geertje Dircx, kobieta podjęła desperacki krok, zastawiając diamentowy pierścień należący niegdyś do Saskii, aby opłacić swojego prawnika. Ten incydent pokazuje, jak głębokie i skomplikowane były relacje Rembrandta z jego partnerkami.
Próba odzyskania biżuterii i uwięzienie kochanki
Rembrandt próbował odzyskać biżuterię i zmusić Geertje do przestrzegania ugody. Jego działania doprowadziły ostatecznie do jej uwięzienia w domu poprawczym, co było kulminacją ich długotrwałego i burzliwego sporu.
Ciekawostki o Rembrandtcie
Rembrandt, żyjący w latach 1606-1669, był artystą o niezwykle bogatym i wszechstronnym światopoglądzie. Jego twórczość, choć zakorzeniona w kulturze holenderskiej, wykazywała również zaskakujące inspiracje azjatyckie, co wyróżniało go na tle innych twórców tamtego okresu.
Mieszkając w dzielnicy Vlooienburg w Amsterdamie, Rembrandt często nawiązywał kontakty ze swoimi żydowskimi sąsiadami, prosząc ich o pozowanie do scen ze Starego Testamentu. Ta bliska współpraca pozwoliła mu nadać jego biblijnym obrazom wyjątkowy realizm, uchwycić autentyczność postaci i sytuacji.
Jako chłopiec, Rembrandt uczęszczał do szkoły łacińskiej (Latin school) w Lejdzie, co zapewniło mu solidne podstawy humanistyczne. Wykształcenie klasyczne było widoczne w jego późniejszym wyborze tematów mitologicznych i historycznych, a także w głębokim zrozumieniu ludzkiej kondycji.
Artysta zmarł 4 października 1669 roku w Amsterdamie, w wieku 63 lat. W 2026 roku przypadać będzie 357. rocznica jego śmierci. Jego przydomek „Harmenszoon” oznacza po prostu „syna Harmena”.
Rembrandt był niedoścignionym mistrzem nie tylko malarstwa, ale także techniki akwaforty. Jego grafiki, podobnie jak obrazy, cechują się niezwykłą ekspresją i maestrią techniczną. Kształcenie wielu uczniów miało ogromny wpływ na rozwój sztuki w całym regionie holenderskim, przekazując jego styl i techniki szerszemu gronu artystów.
Choć jego rodzice, młynarz i córka piekarza, nie należeli do arystokracji, ich rodzina była uznawana za dość zamożną. Małżeństwo Rembrandta z Saskią van Uylenburgh odbyło się w kościele w St. Annaparochie, bez obecności krewnych malarza. Rembrandt dokumentował chorobę i śmierć bliskich mu kobiet w swoich szkicach, co świadczy o jego głębokiej wrażliwości. Pozostawił po sobie setki rysunków, które do dziś są studiowane przez artystów na całym świecie, dowodząc jego nieprzemijającego dziedzictwa.
Kluczowe etapy kariery Rembrandta
Wczesne lata w Lejdzie (okres lejdejski)
Rembrandt rozpoczął swoją artystyczną podróż w Lejdzie. Po krótkim epizodzie na Uniwersytecie w Lejdzie w 1620 roku, poświęcił się całkowicie malarstwu. Przez trzy lata uczył się u Jacoba van Swanenburga, zdobywając podstawy warsztatu. Następnie odbył kluczowy, sześciomiesięczny staż u malarza historycznego Pietera Lastmana w Amsterdamie. W 1625 roku otworzył własne studio w Lejdzie wraz z przyjacielem Janem Lievensem, a już w 1627 roku zaczął przyjmować własnych uczniów. W 1629 roku jego talent został doceniony przez dyplomatę Constantijna Huygensa, który zapewnił mu ważne zlecenia na dworze w Hadze.
Sukces w Amsterdamie
Pod koniec 1631 roku Rembrandt przeniósł się do Amsterdamu, który był wówczas dynamicznie rozwijającą się stolicą handlu. Tam odniósł błyskawiczny sukces, stając się rozchwytywanym portrecistą. W 1634 roku został pełnoprawnym obywatelem miasta i członkiem lokalnej gildii malarzy. Przez około dwadzieścia lat prowadził aktywną działalność pedagogiczną, kształcąc wielu ważnych holenderskich malarzy, takich jak Ferdinand Bol i Govert Flinck.
Dorobek artystyczny Rembrandta
Malarstwo
Rembrandt jest autorem około 300 obrazów olejnych. Jego twórczość w tym zakresie obejmuje szeroki wachlarz tematów, od portretów, przez sceny biblijne i mitologiczne, po martwe natury. Szczególną innowacyjność wykazał w autoportretach, których stworzył około 40. Te dzieła stanowią unikalną w skali światowej „intymną autobiografię” malarską, dokumentującą jego starzenie się i zmiany emocjonalne. Jego najsłynniejszym dziełem malarskim jest bez wątpienia **”Straż Nocna” (1642)**, obraz, który zrewolucjonizował portret grupowy poprzez wprowadzenie dynamiki i dramatycznego oświetlenia.
Grafika
Jako grafik, Rembrandt zasłynął przede wszystkim jako mistrz techniki akwaforty. Spod jego ręki wyszło około 300 grafik, które cechują się niezwykłą precyzją, głębią wyrazu i innowacyjnym wykorzystaniem światłocienia. Jego prace graficzne, podobnie jak malarskie, miały ogromny wpływ na rozwój sztuki w całym regionie holenderskim.
Rysunek
Dorobek Rembrandta obejmuje również kilkaset rysunków. Te szkice, często wykonane ołówkiem, piórkiem czy tuszem, stanowią cenne uzupełnienie jego twórczości malarskiej i graficznej. Umożliwiają wgląd w proces twórczy artysty, jego eksperymenty kompozycyjne oraz studia nad postacią i emocjami. Setki jego rysunków do dziś są studiowane przez artystów na całym świecie.
Życie osobiste i rodzinne
Relacje i potomstwo
Rembrandt był dziewiątym dzieckiem Harmena Gerritszoona van Rijna i Neeltgen Willemsdochter van Zuijtbrouck. Jego życie osobiste naznaczone było zarówno miłością, jak i głębokim cierpieniem. Poślubił Saskię van Uylenburgh w 1634 roku, z którą doczekał się syna Titusa (urodzonego w 1641 roku), który jako jedyny przeżył dzieciństwo. Po śmierci Saskii w 1642 roku, Rembrandt związał się z Geertje Dircx, a następnie z Hendrickje Stoffels, z którą w 1654 roku doczekał się córki Cornelii. Jego związki były często skomplikowane i budziły kontrowersje.
Wybrane dzieła i ich znaczenie
- Autoportrety: Około 40 dzieł, stanowiących „intymną autobiografię” malarską, dokumentującą jego starzenie się i zmiany emocjonalne.
- „Straż Nocna” (1642): Zrewolucjonizował portret grupowy poprzez wprowadzenie dynamiki i dramatycznego oświetlenia.
- Rysunki z łoża śmierci Saskii: Poruszające dokumenty jego żałoby i miłości.
Kontekst historyczny i finansowy
Rembrandt tworzył w okresie holenderskiego Złotego Wieku, czasach prosperity i rozwoju kulturalnego. Jednakże, mimo sukcesów artystycznych, jego finanse uległy znacznemu pogorszeniu. W 1639 roku zakupił luksusową nieruchomość za 13 000 guldenów, co stanowiło ogromną kwotę. Wysoki kredyt hipoteczny zaciągnięty na ten zakup, w połączeniu z pasją kolekcjonerską i nadmiernymi wydatkami, doprowadził go do niewypłacalności w 1656 roku. Aby uniknąć więzienia, skorzystał z procedury *cessio bonorum*, przekazując majątek wierzycielom. Aukcje jego kolekcji i domu w latach 1657-1658 nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, co potwierdza jego trudną sytuację materialną w ostatnich latach życia.
Podsumowując, Rembrandt Harmenszoon van Rijn to artysta, który pomimo osobistych tragedii i problemów finansowych, stworzył dzieła o niezrównanej głębi emocjonalnej i mistrzostwie technicznym, pozostając ikoną holenderskiego Złotego Wieku. Jego nieprzemijające dziedzictwo artystyczne, obejmujące malarstwo, grafikę i rysunek, nadal inspiruje i fascynuje odbiorców na całym świecie.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Jak ma na imię Rembrandt?
Rembrandt Harmenszoon van Rijn to pełne imię tego wybitnego malarza. Znany jest przede wszystkim jako Rembrandt, co jest skróconą formą jego nazwiska.
Jakie obrazy namalował Rembrandt?
Rembrandt stworzył wiele arcydzieł, w tym słynne „Straż nocna”, „Autoportret z dwiema okręgami”, „Uczta Baltazara” oraz liczne portrety i sceny biblijne. Jego twórczość charakteryzuje się mistrzowskim użyciem światłocienia i głębią psychologiczną postaci.
Na co zmarł Rembrandt?
Rembrandt zmarł prawdopodobnie z powodu chorób, które mogły być związane z trudnymi warunkami życia i stresem. Choć dokładna przyczyna jego śmierci nie jest jednoznacznie udokumentowana, przypuszcza się, że mógł cierpieć na gruźlicę lub inne schorzenia.
Ile obrazów Rembrandta znajduje się w Polsce?
W Polsce nie znajduje się żaden obraz autorstwa Rembrandta. Dzieła tego artysty są eksponowane głównie w największych muzeach na świecie, w tym w Rijksmuseum w Amsterdamie.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Rembrandt
