Parmenides z Elei, jeden z najwybitniejszych filozofów przedsokratejskich i założyciel szkoły eleackiej, jest powszechnie uznawany za ojca ontologii. Urodzony w Elei, w Wielkiej Grecji, około 515 roku p.n.e., Parmenides na rok 2024 liczy około 2541 lat. Poza swoją fundamentalną działalnością filozoficzną, aktywnie uczestniczył w życiu publicznym swojego miasta, tworząc dla niego kodeks praw. Jego jedyne znane dzieło, poemat „O naturze”, prezentuje radykalny podział rzeczywistości na drogę prawdy i drogę opinii, co stanowiło kamień węgielny dla rozwoju myśli zachodniej, wywierając głęboki wpływ na późniejszych myślicieli takich jak Platon i Arystoteles.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Na rok 2024 liczy około 2541 lat (urodzony ok. 515 r. p.n.e.).
- Żona/Mąż: Brak informacji.
- Dzieci: Brak informacji.
- Zawód: Filozof, ustawodawca.
- Główne osiągnięcie: Uznawany za ojca ontologii, twórca filozofii bytu.
Podstawowe informacje o Parmenidesie
Pochodzenie i status społeczny
Parmenides urodził się w greckiej kolonii Elea, położonej na terenie dzisiejszych południowych Włoch, w regionie znanym jako Wielka Grecja. Pochodził z zamożnej i znamienitej rodziny arystokratycznej, co w starożytności zapewniało mu naturalny mandat do pełnienia funkcji publicznych oraz aktywnego uczestnictwa w życiu intelektualnym miasta.
Niepewna data urodzenia
Dokładna data urodzenia Parmenidesa nie jest jednoznacznie ustalona. Alternatywna chronologia, oparta na analizie dialogów Platona, sugeruje, że mógł urodzić się około 515 roku p.n.e. Ta hipoteza wynika z opisu Platona, który przedstawia Parmenidesa odwiedzającego Ateny w wieku 65 lat, gdy Sokrates był jeszcze młodym człowiekiem, co lokuje to wydarzenie około 450 roku p.n.e.
Prawdziwe nazwisko i patronimik
Dzięki odkryciom archeologicznym dokonanym w Velii, potwierdzono prawdziwe nazwisko i patronimik filozofa. Na odnalezionym cokole widnieje inskrypcja zawierająca tekst „Parmenides, syn Piresa”. To odkrycie ostatecznie weryfikuje przekazy historyczne, w tym te pochodzące od Diogenesa Laertiosa, który również wspominał o ojcu filozofa.
Edukacja i mentorzy
Informacje dotyczące edukacji Parmenidesa i jego mentorów są rozbieżne i pochodzą z różnych źródeł starożytnych. Sotion twierdził, że Parmenides był uczniem Ksenofanesa. Jednakże, według innych przekazów, Parmenides ostatecznie wybrał nauki pitagorejczyka Aminiasa. Teofrast natomiast wskazywał na Anaksymandra z Miletu jako jego głównego mistrza, co podkreśla złożoność i niejednoznaczność źródeł dotyczących jego formacji intelektualnej.
Warto wiedzieć: Istnieją rozbieżne relacje dotyczące tego, kto dokładnie kształcił Parmenidesa. Wśród wymienianych nauczycieli znajdują się Ksenofanes, pitagorejczyk Aminias oraz Anaksymander z Miletu.
Życie osobiste i działalność publiczna Parmenidesa
Rola ustawodawcy i polityka
Parmenides nie był wyłącznie teoretykiem filozofii, ale również aktywnie uczestniczył w życiu politycznym swojego rodzinnego miasta, Elei. Według relacji Plutarcha, Strabona i Diogenesa Laertiosa, Parmenides nadał miastu kodeks doskonałych praw. Te właśnie prawa cieszyły się, jak podają źródła, wielkim uznaniem i stanowiły fundament porządku prawnego Elei, co świadczy o jego zaangażowaniu w praktyczne aspekty rządzenia.
Możliwe wykształcenie medyczne
Jedna z inskrypcji odnalezionych w 1969 roku określa Parmenidesa mianem „Ouliades”. Niektórzy badacze interpretują to określenie jako przynależność do szkoły medycznej działającej pod patronatem Apollina Uliosa. Taka interpretacja sugeruje, że Parmenides mógł posiadać nie tylko wiedzę filozoficzną i polityczną, ale również zajmować się medycyną, co czyniłoby go postacią o szerszych kompetencjach i zainteresowaniach.
Relacje z Zenonem z Elei
Parmenides utrzymywał bliską i znaczącą więź ze swoim uczniem Zenonem z Elei. Zenon nie tylko przejął po Parmenidesie kierownictwo nad szkołą filozoficzną, ale był także jego bliskim przyjacielem. Wyrazem tej relacji jest fakt, że Zenon opracował swoje słynne paradoksy ruchu właśnie w celu obrony doktryn filozoficznych Parmenidesa przed krytyką zewnętrzną, co podkreśla jego lojalność i intelektualne oddanie. Ta współpraca między nauczycielem a uczniem jest kluczowa dla zrozumienia rozwoju szkoły eleackiej.
Warto wiedzieć: Zenon z Elei, uczeń i przyjaciel Parmenidesa, opracował słynne paradoksy ruchu, aby bronić filozofii swojego mistrza.
Kariera filozoficzna i dzieła Parmenidesa
Główne dzieło literackie
Jedynym znanym nam dziełem Parmenidesa jest poemat filozoficzny napisany w heksametrze daktylicznym. Tradycyjnie utwór ten jest zatytułowany „O naturze”. Co istotne, z poematu tego zachowały się do naszych czasów liczne fragmenty, których stan zachowania jest znacznie lepszy niż w przypadku dzieł innych filozofów przedsokratejskich. To sprawia, że jego myśl jest stosunkowo dobrze udokumentowana i dostępna dla współczesnych badaczy.
Podział rzeczywistości w poemacie
W swoim poemacie „O naturze” Parmenides wprowadza radykalny i fundamentalny podział na dwie drogi poznania. Pierwsza z nich to droga prawdy, określana jako *Aletheia*, która opisuje jedność i niezmienność bytu. Druga droga to droga opinii, zwana *Doxa*, odnosząca się do zwodniczego świata zjawisk zmysłowych, który jest postrzegany jako zmienny i niepewny. Ten dualizm stanowi kluczowy element jego systemu filozoficznego.
Założyciel szkoły eleackiej
Parmenides jest powszechnie uznawany za twórcę i głównego przedstawiciela szkoły eleackiej. Szkoła ta wywarła ogromny wpływ na wczesną myśl grecką, kładąc nacisk na logiczną spójność i racjonalne rozumowanie. Eleaci odrzucali zmienność świata materialnego jako iluzoryczną, koncentrując się na poszukiwaniu niezmiennych prawd. Ich podejście stanowiło ważny etap w rozwoju filozofii zachodniej.
Fundament ontologii
Filozof ten jest powszechnie uważany za ojca ontologii, czyli nauki o bycie. Parmenides jako pierwszy tak rygorystycznie i precyzyjnie sformułował fundamentalną tezę: „byt jest, a niebytu nie ma”. To stwierdzenie, oparte na czystym rozumowaniu, wywarło ogromny wpływ na całą późniejszą historię zachodniej filozofii, w tym na myśl takich myślicieli jak Platon i Arystoteles, kształtując kierunek ich dociekań metafizycznych.
Kluczowe dzieło i jego podział:
- Główne dzieło: Poemat filozoficzny „O naturze” (zachowane liczne fragmenty).
- Droga prawdy (Aletheia): Opisuje jedność i niezmienność bytu.
- Droga opinii (Doxa): Dotyczy zwodniczego świata zjawisk zmysłowych.
Osiągnięcia naukowe i filozoficzne Parmenidesa
Pionierskie odkrycia astronomiczne
Parmenides był prawdopodobnie pierwszym myślicielem, który dokonał rewolucyjnych odkryć w dziedzinie astronomii. Przypisuje mu się stwierdzenie, że Ziemia ma kształt kulisty i znajduje się w centrum wszechświata. Co więcej, Parmenides poprawnie zidentyfikował, że Gwiazda Poranna i Gwiazda Wieczorna to ten sam obiekt, którym jest planeta Wenus. Te spostrzeżenia świadczą o jego zaawansowanych obserwacjach nieba.
Teoria światła Księżyca
W swoim poemacie „O naturze” Parmenides zawarł obserwację, która była rewolucyjna jak na tamte czasy. Stwierdził, że Księżyc nie emituje własnego światła, lecz jedynie odbija blask Słońca. Ta teoria stanowi dowód jego zaawansowanych badań nad kosmologią i zjawiskami astronomicznymi. Jego dociekliwość wykraczała poza powszechne ówczesne wyobrażenia o świecie.
Wkład w embriologię
Fragmenty dzieła Parmenidesa zawierają szczegółowe obserwacje fizjologiczne dotyczące rozwoju płodu. Wśród nich znajdują się teorie na temat determinacji płci. Te spostrzeżenia sugerują, że Parmenides prowadził również wczesne badania nad anatomią człowieka i procesami biologicznymi, co poszerza zakres jego zainteresowań naukowych poza astronomię i filozofię bytu.
Wpływ na współczesną naukę
Koncepcja Parmenidesa dotycząca ponadczasowego, niezmiennego bytu pozostaje aktualna w dzisiejszych debatach nad filozofią czasu. Jego idee znajdują oddźwięk w koncepcjach fizyki teoretycznej, szczególnie w kontekście tzw. „wszechświata blokowego”, gdzie czas jest traktowany jako jednolita całość. Filozofia Parmenidesa nadal inspiruje i stanowi punkt odniesienia dla współczesnych rozważań nad naturą rzeczywistości.
Kluczowe osiągnięcia naukowe Parmenidesa:
- Pierwsze stwierdzenie o kulistości Ziemi i jej centralnym położeniu we wszechświecie.
- Identyfikacja Gwiazdy Porannej i Wieczornej jako planety Wenus.
- Teoria, że Księżyc odbija światło Słońca.
- Obserwacje dotyczące rozwoju płodu i determinacji płci.
Kontrowersje i debaty dotyczące Parmenidesa
Spór z Heraklitem
Istnieje trwająca od wieków debata naukowa, w której biorą udział wybitni badacze, tacy jak Diels czy Guthrie, dotycząca relacji między myślą Parmenidesa a Heraklita z Efezu. Przedmiotem sporu jest kwestia, czy Parmenides w swoim poemacie bezpośrednio atakował Heraklita i jego teorię powszechnej zmienności („wszystko płynie”), czy też obaj myśliciele rozwijali swoje koncepcje niezależnie od siebie. Brak jednoznacznych dowodów sprawia, że jest to wciąż otwarta kwestia interpretacyjna.
Fikcyjność spotkania z Sokratesem
Większość współczesnych filologów klasycznych uważa opisane przez Platona spotkanie Parmenidesa z młodym Sokratesem w Atenach za literacką fikcję. Platon mógł użyć tego zabiegu narracyjnego w celu skonfrontowania dwóch wielkich systemów myślowych i zaprezentowania rozwoju filozofii. Relacja ta nie jest postrzegana jako fakt historyczny, lecz jako narzędzie retoryczne w dialogach platońskich.
Debaty filozoficzne:
- Spór z Heraklitem: Czy Parmenides krytykował teorię zmienności Heraklita, czy obaj myśliciele pisali niezależnie.
- Spotkanie z Sokratesem: Większość badaczy uważa opisane przez Platona spotkanie za literacką fikcję.
Ciekawostki z życia Parmenidesa
Boskie objawienie jako metoda
Parmenides przedstawiał swoją filozofię nie jako wynik własnych spekulacji, lecz jako prawdę objawioną mu przez bezimienną boginię. Według jego relacji, dotarł do niej rydwanem prowadzonym przez córki Słońca. Ta mistyczna i sakralna narracja nadaje jego tekstowi szczególny charakter, sugerując, że jego odkrycia miały boskie pochodzenie i niepodważalny autorytet.
Odrzucenie próżni
Filozof kategorycznie odrzucał istnienie próżni, czyli pustki. Jego argumentacja opierała się na konsekwentnym stosowaniu logiki. Stwierdzał, że próżnia musiałaby składać się z „niebytu”, a skoro „niebytu nie ma”, to przestrzeń musi być całkowicie wypełniona bytem. To stanowisko miało dalekosiężne konsekwencje dla późniejszych rozważań kosmologicznych i fizycznych.
Logika ponad zmysły
Parmenides był tak radykalnym racjonalistą, że nakazywał swoim naśladowcom całkowite odrzucenie świadectwa zmysłów, zarówno wzroku, jak i słuchu. Twierdził, że zmysły nas oszukują, pokazując ruch i zmianę tam, gdzie rozum dowodzi absolutnego bezruchu i niezmienności bytu. Ten prymat rozumu nad doświadczeniem zmysłowym stanowił kluczowy element jego metody filozoficznej i wyznaczał nowy kierunek w myśli greckiej.
Ciekawe aspekty myśli Parmenidesa:
- Filozofia jako prawda objawiona przez boginię.
- Logiczne odrzucenie istnienia próżni.
- Nacisk na rozum jako wyższą formę poznania niż zmysły.
Parmenides z Elei, jeden z filarów filozofii starożytnej, pozostawił po sobie dziedzictwo, które wciąż elektryzuje współczesnych badaczy. Jego fundamentalne rozważania na temat bytu i niewystępowania niebytu, oparte na niezłomnej logice, stanowią kamień węgielny ontologii. Poprzez swoje poetyckie dzieło „O naturze” przedstawił wizję rzeczywistości, która przeciwstawia niezmienną prawdę zwodniczym pozorom świata zmysłowego. Jego wpływ na późniejszych filozofów, od Platona po Arystotelesa, jest nie do przecenienia, a jego pionierskie spostrzeżenia astronomiczne i przyrodnicze świadczą o niezwykłej wszechstronności jego umysłu.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Parmenides
